یعنی حکم جز از ان خداوند نمی باشد این عنوان به لحاظ نظریات سیاسی در برگیرنده هسته اصلی تفکرات خوارج بود شاید بتوان مهمترین ویژگی و در عین حال نقطه ضعف خوارج را در همان شعار تحکیم که مخالفت با حکم انسانی و ابرام و اصرار به حکم الهی بود دانست.
شعار تحکیم در اصل شعار نا به جایی نبود ولی خوارج نمی توانستند منطق ان را تا به اخر دنبال کنند و با مشکلات اساسی نظری مواجه شدند . حضرت علی بلافاصله به نقاط مثبت و منفی شعار تحکیم پی بردند ایشان جملاتی را بیان کردند که دو فراز از ان به کار می اید فراز اول در قالب عبارت << کلمه الحق یراد با لباطل >> بود که اصل شعار تحکیم را می پذیرفت شعار تحکیم یک کلمه حق بود ولی از ان باطل اراده می شد در توضیح جنبه باطل باید به فراز دوم خطبه اشاره کنیم
<<لابد للناس من امیر بر او فاجر>> یعنی مردم ناگزیر از داشتن امیر و حاکم هستند حال گر امیر نیک باشد یا فاجر و بد ، بر ضرورت حکومت خدشه ای وارد نمی سازد
پایبندی به شعار تحکیم دیری نپایید و بتدریج در زمانهای مختلف گروههای گوناگون خارجی به انتتخاب امام پرداختند با گذشت زمان از تعداد هواداران اصل تحکیم به شکل مطلق و عدم پذیرش امام خارجی کاسته شد و تعداد خوارج کاهش یافت مهمترین توضیح در مورد امام خارجی این بود که وی مرتکب گناه کبیره نشود انان علی بن ابی طالب را با پذیرش اصل حکمیت در جنگ صفین مرتکب گناه کبیره می دانستند.
از یک سو انان از امام خود انتظار داشتند به انچه حق و عدالت نامیدند پایبند باشد و در صورت تخلف اماده بودند در مورد وی سختگیری کنند و به عزل و حتی کشتن وی دست بزنند و از دیگر سو دایره افرادی را که می توانستند به امامت برگزیده شوند گسترده می گرفتند .
اصل قریشی بودن امام یا خلیفه مورد وثوق خوارج نبود به همین معنی امکان داشت امام خارجی از میان بردگان یا موالی انتخاب شود همین گستردگی شمولیت امام خارجی است که بعضی از محققان را واداشته تا ان را دموکرات توصیف کنند حتی برخی از خوارج پا را از این فراتر نهاده و به امامت زن معتقد شده اند این تقاضا در نظریه پیش از انکه بر مبنای تفکرات و تاملات باشد بر خاسته از تند روی و افراط در خلا نظریه پردازی است .
در اینجا اگر بخواهیم خوارج و اسماعیلیه ایران را مقایسه کنیم دو گروه شورشی بودند ولی اسماعیلیان نظام فلسفی پیچیده ای را ایجاد کردند که با نظریه سیاسی شان نسبت مستقیم داشت و توانستند متفکران و نویسندگان را یا جذب خود سازند یا در دامان خود بپرورانند در حالی که خوارج از این مایه ها بی بهره بودند
در حال حاضر فرقه اباضیه نماینده وجود خوارج در جهان در مناطقی همچون موریتانی و الجزایر است
منبع: کتاب اندیشه های سیاسی در اسلام و ایران از دکتر حاتم قادری
